Blog

Ikun tajjeb jekk nieqaf naħseb dwar il-jukebox wara llum. Il-jukebox li kellna fil-bar tal-ġenituri tiegħi ma kienetx l-unika waħda sinifikanti f’ħajti. Kien hemm oħra li tfaċċat fis-sajf ta’ meta kelli xi 14 jew 15-il sena; dwar din forsi nikteb xi ħaġa aktar ‘l quddiem. Fil-granet li għaddew il-jukebox daħlet fl-istorja diversi drabi. Naħseb li issa wasal il-waqt li ngħid xi ħaġa tal-aħħar dwarha, tal-anqas għalissa, u ngħaddu għal xi ħaġa oħra f’dan il-vjaġġ bla destinazzjoni. L-għan tiegħi jibqa xi forma ta’ għarfien, imqar miegħi nnifsi, dwar kif żviluppajt il-ġosti mużikali tiegħi matul is-snin. La rrid nibqa niftakar biss memorji minn tfuliti u wisq anqas ma rrid nimxi biss b’mod kronoloġiku.

Fl-post ta’ qabel din bdejt nitkellem dwar il-jazz. Fil-jukebox ma nafx li qatt kellna jazz. Dan anke għax il-ġeneru tal-jazz ftit li xejn joħorġu singles minnu. Jekk mhux f’għamla ta’ single li ddur b’45 rpm qajla kien hemm ċans li xi forma ta’ mużika jew oħra tidħol f’jukebox, sa ma l-format inbidel f’dak ta’ CDs fis-snin 90 meta anke ma’ jukeboxes b’siltiet operistiċi ltqajt. Fil-jukebox tal-45 rpm l-eċċezjonijiet kienu jkunu jew xi diski ta’ jazz standards minn xi Ella Fitzgerald, jew it-taħlit tal-jazz mar-rock melodjuż, kif semmejna fil-mużika ta’ gruppi bħal Chicago u Blood, Sweat & Tears, inkella f’xi silta smooth jazz qabel ma’ Kenny G tellifni l-gost ta’ dan l-istil ta’ jazz ħafif darba għal dejjem.

Tispikka mis-snin tal-jukebox id-diska If You Leave Me Now taċ-Chicago li niftakar ċar qisu l-bieraħ lil Philip Fenech (magħruf l-aktar bħala diriġent tal-BJs u/jew fil-GRTU) li kien parruċċjan regolari fil-bar tagħna jagħżel din id-diska regolarment għal bosta ġimgħat fuq il-jukebox. Philip il-Faggy, kif konna nsibuh dak iż-żmien, kien wieħed mill-bosta karattri kkuluriti li kienu jiġu fil-bar tagħna regolarment. Ma kienx l-unika wieħed li kellu gosti mużikali partikolari, imma huwa wieħed minn ftit li għandi f’kuntatt magħhom sal-lum. Meta ftit ilu, m’ilux wisq però, intervistah Noel D’Anastas fuq ir-radju waqt il-programm tiegħu Tfuliti u Żgħożiti, Philip għażel li jsemmi l-bar tagħna bħala punt ta’ referenza importanti għalih f’dik li kienet it-trobbija tiegħu. Għandi nifhem li kien qed jgħid b’mod partikolari għat-tfassil tas-sensibilità kulturali tiegħu b’mod ġenerali.

Esponent ieħor tal-jazz li jispikka minn dawk is-snin tal-jukebox huwa George Benson. Dan aktarx li wasal fil-jukebox wara li missieri kien akkwista cassette tal-album tiegħu Weekend in L.A. mingħand Antoine Bonnici Soler, mużiċist prim li kellu effett sinifikanti fuqi b’mod li nista’ niddiskrevih biss bħala kważi subliminali. Hu u missieri t-tnejn kienu jħobbu l-bossa nova u allura permezz t’Antoine tkattar ukoll l-aċċess li kelli għal mużika ta’ Jobim u oħrajn ‘l hinn minn dak li kellu diġà missieri d-dar.

Mhux ċert 100% minn dan li se ngħid issa, imma għandi l-impressjoni li fil-jukebox kienet tfaċċat is-single On Broadway ta’ George Benson ftit qabel ma tlaqna mill-bar darba għal dejjem fl-1979. Niftakarni nisma’ din id-diska diversi drabi. Kienet ukoll fuq wieħed mill-cassettes li kellna d-dar, imma jidhirli li kienet fil-jukebox ukoll. Ma nistkantax jekk qed inħawwad. Fl-aħħar mill-aħħar qed nitkellmu dwar memorji ta’ aktar minn 40 sena ilu li qatt qabel illum ma ndenjajt ruħi nipprova niktibhom.

Il-memorja xi ħaġa stramba. Għandha tendenza tqarraq bina. Bosta drabi niftakru ċertu affarijiet isbaħ milli fil-fatt kienu jew forsi anke agħar milli forsi kienu. Għalhekk intenni li jien u n-nostaġija ma tantx aħna ħbieb. Jien u l-memorja apparti n-nostalġija, storja oħra. Mal-memorja għandi relazzjoni kumplessa li xi drabi hija eżaltanti u minn xi daqqiet oħra tassew frustranti.

Jien u nerġa naqra dak li ktibt s’issa f’din is-sensiela bdejt nintebaħ li aktarx mhux qed nagħti biżżejjed attenzjoni lill-mużika li skoprejt permezz tat-television. Qed ngħid dan l-aktar għax hemm tipi ta’ mużika li ma ltqajtx magħhon permezz tar-record player jew it-tape recorder, u wisq anqas fil-jukebox jew fuq ir-radju. Il-genru l-aktar ovvju għalija li jidħol kexxun f’din il-kategorija huwa l-jazz.

Il-mużika jazz ilha teżisti mill-anqas nofs seklu aktar mir-rock u għalhekk fis-snin 70 l-istazzjonijiet tar-radju aktarx li kienu jsibuha komda jużawha bħala bażi strumentali meta l-mużika orkestrali forsi ma kienetx tinħass li tista’ twassal ħoss modern. Kien hemm ukoll l-ewwel esperimenti bil-mużika elettronika madwar dan iż-żmien, imma naħseb li dawk aktar wasslu biex qarrbu l-pop mar-rock, speċjalment fis-snin 80. F’dik il-kategorija hemm ħsejjes ta’ nies bħal Vangelis jew Jean Michelle Jarre, fost oħrajn.

Il-jazz għandu storja vasta u s-sotto-generi fi ħdanu huma bosta, uħudu minnhom diverġenti ferm minn dak li kienu jsejħu jazz fl-antik. Il-jazz popolari infiltra f’oqsma oħra li kelli aċċess għalihom jien meta kont tifel matul is-snin li kont għadni qed niskopri l-mużika. Allura tista’ tgħid li minħabba l-elementi tas-swing u l-blues fil-mużika popolari li wasslet għar-rock ‘n roll, xorta kont espost għal ħafna idjomi tal-jazz. Apparti xi gruppi popolari tal-jazz rock fis-snin 70 bħal Chicago jew Blood, Sweat & Tears.

Hu x’inhu però, il-jazz kien ġeneru li rari konna niltaqgħu miegħu regolarment f’Malta qabel is-snin 90. Programm ta’ mużika jazz, imħallat b’xi qari ta’ poeziji, li kien jipproduċi Albert Marshall fuq it-television lejn nofs is-snin 70, ċertament li kien l-ewwel darba li rnexxieli nara esponenti lokali jdoqqu din it-tip ta’ mużika. Sammy Murgo fuq is-sax, Tony Agius fuq il-kitarra, u Charles Gatt is-City fuq il-vibes, kienu mpressjonawni mhux ftit. Apparti hekk pero, ma niftakar qatt aktar mużika jazz fuq l-istazzjon nazzjonali tat-television, tal-anqas sas-snin 80 meta donni niftakar xi xandira straordinaja ta’ jam sessions mill-Mystique tal-Markiż Scicluna fil-Madliena, b’uħud mill-istess mużiċisti li kont rajt fil-programmi televiżivi Maltin tas-snin 70.

Fuq ir-RAI il-jazz kien jindaqq aktar spiss. Mhux biss għax kien hemm anke aktar jazz imdaħħal b’mod inċidentali kif għedt fil-bidu, imma anke għax kien ikun hemm shows ta’ mużika jazz live fl-istudios tar-RAI jew inkella xi filmati ta’ xi kunċert minn hawn jew minn hemm. Wieħed mill-aktar li kien jaffaxxinani f’dawk l-istess żminijiet kien Dizzy Gillespie.

Aktarx li laqtitni mhux biss il-mużika imma id-dehra tiegħu ukoll. Apparti l-wiċċ famuż li jintefah qisu ta’ żrinġ meta jonfoħ fit-trumbetta tiegħu, l-istrument tiegħu kellu għamla unika. It-tromba tat-trumbetta ta’ Gillespie ma kienitx dritta bħall-oħrajn kollha imma mdawra xi 45 grad ‘l fuq biex tipponta lejn is-saqaf. Dan id-disinn straordinarju tat-trumbetta kien itiha ħoss partikolari li biż-żmien sirt napprezza li kien jixraq sew għat-tip ta’ jazz li żviluppa hu flimkien ma’ Charlie Parker magħruf bħala bebop.

Biż-żmien bdejt insib aktar jazz fuq ir-radju, speċjalment fuq stazzjonijiet minn barra minn Malta. Sirt naraf il-ħoss ta’ Miles Davis kmieni ħafna, anke għax dan kien differenti minn ta’ kullħadd ieħor, speċalment f’dawk iż-żminijiet. Bdejt nitgħallem l-ismijiet ta’ mużiċisti bħal John Coltraine, Charlie Mingus, Herbie Hancock, Chick Corea, u Keith Jarrett u kont inqajjem widenejja sew kull meta kont ninżerta l-mużika tagħhom fuq xi wieħed minn dawn l-istazzjonijiet tar-radju. Il-jazz tagħhom kien xi ftit differenti minn dak ta’ Louis Armstrong li kien diġà jinħass kważi tradizzjonali f’dak iż-żmien.

Ara ma taħsbux li kont sirt xi aficionado tal-jazz. Naħseb li r-raġuni li ġbidt lejn il-jazz kienet mill-ġdid id-differenza. Ħsejjes li mhux ta’ kuljum. Mużika li tinstema’ dejjem differenti kull darba li tisma’ imqar l-istess silta minnha, speċjalment meta tkun esegwita live. Il-jazz hija mużika li biex iddoqqha trid verament ikollok sens ta’ kontroll fuq l-istrument tiegħek. Allura hija ukoll mużika li, tal-anqas f’dak iż-żmien, ma kontx tara tfal jew żgħażagħ idoqquha.

Għalina t-tfal fuq it-television kien hemm programmi tassew sbieħ fuq kull stazzjoni – mhux diffiċli meta tqis li kien hemm biss żewġ stazzjonijiet, tlieta l-aktar, b’kollox. Fost l-aktar favoriti tiegħi kien hemm il-Muppet Show. F’kull edizzjoni kien ikun hemm mistieden speċjali. L-biċċa l-kbira kienu jkunu kantanti popolari jew atturi komiċi. Kienet tassew xi ħaġa mill-isbaħ allura għal kull min kien jixtieq jara aktar jazz, meta fil-Muppet Show il-mistieden speċjali kien Dizzy Gillespie. Ma nafx kellhomx jazzisti oħra mistiedna fil-Muppet Show apparti Gillespie u Buddy Rich, li aktarx jerġa’ jitfaċċa fir-rakkonti tiegħi xi darb’ oħra. It-tnejn li huma kellhom fuq is-sittin sena meta dehru f’din is-sensiela u wisq naħseb li għamlu dan l-aktar biex jagħtu gost lit-tfal tat-tfal tagħhom milli għax ħassew li din kienet xi mossa kruċjali fil-karriera tagħhom bħala mużiċisti tal-jazz.

Fil-posts kollha li ktibt s’issa f’din is-sensiela, kien hemm dejjem oġġett li ppreżentajt bħala l-protagonist tal-istorja li qed nirrakkonta. Kienx ir-record player t’ommi jew it-tape recorder ta’ missieri, inkella l-jukebox jew it-television fil-bar, jew anke r-radju u r-Rediffusion li daħlu fl-aħħar parti tal-storja, l-oġġett dejjem kellu funzjoni waħda prinċipali.

Illum fil-but kważi kulħadd għandu oġġett li jġib dawn il-funzjonijiet kollha flimkien. Qed nirreferi għall-hekk imsejħa smart phones li minnhom nirċievu dak kollu li qabel kien jasal għandna minn dawn l-oġġetti separati kollha. Fid-dinja tat-teknoloġija din tissejjaħ konverġenza, anke jekk din mhux kelma komuni fl-ilsien Malti.

Dak ir-radju żgħir li kellu missieri għadda minn ħafna avventuri. Waħda mill-kbar kienet meta spiċċa niżel żewġ sulari f’daqqa minn fuq il-bejt tad-dar tagħna għat-triq. Dan ġara wara li ommi ma ntebħitx li missieri kien ħalla r-radju fil-friex meta ħarġet biex tfarfarhom waħda qabel tpoġġihom fil-magna tal-ħasil. Għalkemm dan ir-radju żgħir kien ħa daqqa tajba u nkiser f’xi partijiet, missieri kien sewwih xi ftit u baqa’ jaħdem għandu għal numru ta’ snin wara dan l-inċident.

Jidher li kien ftit wara din il-biċċa li tfaċċa l-ewwel radio cassette mono li kellna d-dar. F’nofs is-snin 70, kienu popolari ferm dawn il-kaxxi mhux goffi li bihom stajt mhux biss tisma’ l-cassette tapes jew ir-radju imma anke tirrekordja r-radju għal fuq cassettes vojta. Għax diġa kelli ftit prattika sew nirrekorja minn fuq ir-radju bit-tape recorder l-antik, meta wasal ir-radio cassette recorder ma domtx ma sirt espert ta’ kif l-aħjar tirrekodrja d-diski minn fuq ir-radju. Xi preżentaturi fuq ir-radju kienu aħjar minn oħrajn għax bil-kemm kienu jiftħu ħalqhom kif appena tibda d-diska u jħalluha għaddejja sal-aħħar qabel jerġgħu jitkellmu. Konna nemnu li ċertu disk jockeys (kif kienu jissejħu d-DJs dak iż-żmien) kienu jitkellmu fuq id-diski propju apposta biex tellfu lil xi pirata bħali li jkun lest b’subgħajh fuq il-buttuni tal-play u r-record jistenna d-diski li jrid iżomm fuq cassette.

Issa li stajt anke aktar faċliment nisma’ l-istess diski ripetutament skoprejt żewġ affarijiet li sa ċertu punt, imma mhux kompletament, huma marbutin ma’ xulxin. Il-kliem tal-kanzunetti mhux dejjem kien paroli fil-vojt dwar l-imħabba jew xi tbaqqbila bla sens, imma kultant kien qisu xi forma ta’ poeżija sublimi. Il-mużika minn xi daqqiet kien ikollha ritmi li jvarjaw waqt l-istess silta jew inkella kienu jkunu kompletament differenti mill-biċċa l-kbira tad-diski l-oħra li kienu jindaqqu fuq ir-radju bl-istess stil t’orkestrazzjoni.

Ta’ tifel li kont, ħadd għalija ma kien iġib dawn iż-żewġ affarjiet flimkien b’mod aħjar minn Angelo Branduardi. Alla fiera del’est kienet waħda mill-ewwel diski li ħkimt minn fuq ir-radju għal fuq il-cassette. Kienet hi li ntroduċietni għal tant diski sbieħ tiegħu, speċjalment minn dak il-perjodu, li wara għożżejt anke aktar fl-albums sħaħ bħal La pulce d’acqua u Cogli la prima mela.

Alla fiera del’est hija tip ta’ kanzunetta li ssibha f’ħafna kulturi – għalkemm ma nafx għandnix xi waħda hekk bil-Malti. Old MacDonald Had A Farm bl-Ingliż u Alouette bil-Franciż huma preċiżament żewġ eżempi ta’ dawn il-kanzunetti b’sejjer kumulattivi. Oħra hija tal-Milied: the 12 Days of Christmas. Aktarx li l-eqdem waħda minn dawn li għadha titkanta sal-lum hija Chad Gadya. Din il-kanzunetta mill-kultura Lhudija tirrakkonta l-istorja ta’ missier li xtara gidja (għalhekk chad gadya!) b’żewġ soldi, li ttieklet minn qattus li ngidem minn kelb li dabbar xebgħa b’żokk…insomma, xi ftit jew wisq l-istess storja li jirrakkonta Branduardi dwar ġurdien fid-diska tiegħu.

Il-verżjoni li qed naqsam magħkom illum hija dik ta’ Branduardi jkanta bl-Ingliż, bit-traduzzjoni ta’ Peter Sinfield. Dan il-kittieb Ingliż nafuh ukoll bħala l-awtur tal-kliem tal-kanzunetti fuq l-albums bikrin tal-King Crimson u dawk bl-Ingliż tal-Premiata Forneria Marconi (PFM). Alla fiera del’est f’idejn Sinfield saret Highdown Fair. Għal min jinteressawh dawn l-affarijiet, Sinfield kiteb ukoll il-kliem għall-album sħiħ La pulce d’acqua ta’ Branduardi li nħareġ bħala Fables and Fantasies fl-1980.

https://www.youtube.com/watch?v=CgSyRyPuD_k