Blog

Għalkemm xi ħames snin ilu ktibt ktieb dwar ir-Rediffusion f’Malta naħseb li għadni qatt ma stqarrejt pubblikament li aħna ma kellnix set tar-Rediffusion id-dar. Missieri kellu wieħed fil-bar li semmejt diġà imma dan ma damx hemm meta daħlet ommi fl-istorja. Sa ma twelidt u bdejt nitfarar jien ġa kien ilu sew li tneħħa. Kien hemm dawk it-tlett oġġetti li ktibt dwarhom diġà jikkumpensaw għalih: ir-record player, it-tape recorder, u l-jukebox. Dan biex ma nsemmux ukoll it-television, li għalkemm kien limitat ħafna fin-numru ta’ siegħat li kien ixandar, biex ma nsemmux n-numru limita ħafna ta’ stazzjonijiet li konna naqbdu fuqu, kien ukoll oġġett li nistħgu ninkluduh mat-tlieta l-oħra.

Madankollu kien hemm ukoll oġġett ieħor li s’issa ftit li xejn għandi semmejt, anke jekk eventwalment sar element ċentrali fil-karriera professjonali bikrija tiegħi: ir-radju. Dan kien xi ħaġa differenti ferm mir-Rediffusion li kien joffri biss żewġ kanali waqt li marbut bil-fil mal-binja li fiha kien ikun installat. Ir-radju li kellu missieri anqas ma kien bħar-radju tan-nannu, li effettivament kien biċċa għamara li kienet baqgħet fid-dar tan-nanna anke snin twal wara li miet hu u ma baqgħetx tgħix hemm hi. Ir-radju ta’ missieri kien 2 band transistor radio tad-ditta Sharp importat mill-Ġappun, li kien jaħdem b’batterija ċatta ta’ 9V. Ir-radju kien jinżam f’baskett żgħir tal-ġilda kannella ddisinjat apposta biex jinġarr fih. Hekk naħseb li ltqajt mar-riħa tal-ġilda għall-ewwel darba f’ħajti

Fuqu kont taqbad ukoll numru kbir ta’ stazzjonijiet jew bil-medium wave inkella bis-shortwave. Kellu aerial teleskopiku twil li kont trid tifthu biex tisma’ sew dak li tkun qed tirċievi, speċjalment fuq is-short wave. Ma nafx eżatt x’kienet l-istorja ta’ kif dan ir-radju daħal f’ħajjitna, imma naf ċert li kien parti integrali minn tfuliti għax apparti li rari kien ikun bogħod minn missieri, konna noħduh magħna ukoll fil-karozza u allura kien ikollna l-mużika u xandiriet oħra magħhna, kull fejn immorru. Fil-karozzi ta’ Malta ma kienx ikun hemm radju mwaħħal fiss dak iż-żmien; dak beda dieħel ftit tas-snin wara.

M’għandix dubju li l-ftuħ tar-Radju ta’ Malta fuq 999 KHz MW fl-1973 kien parti essenzjali mir-rwol li ħa r-radju f’ħajti. Niftakarni nisma’ l-ewwel programmi mxandra minn Norman Hamilton. Meta kont inkun ma’ missieri wara l-iskola kont nisma’ xi biċċa mill-programm tiegħu Antenna li mid-dehra kien popolari ħafna. Meta għal xi raġuni jew oħra kont nibqa’ l-iskola minflok immur id-dar, is-soru kienet nixgħel ir-Rediffusion li kellna fil-klassi. Hemm flok Norman Hamilton u d-diski pop li kien idoqq hu kont nispiċċa nisma’ l-Kyrie mill-Missa Luba li kienet tintroduċi xi programm religjuż li niftakar bil-vuċi ta’ Charles Arrigo. Ma nifakarx sew x’kien.

Ir-radju fetaħli dinja ġdida ta’ ħsejjes, anke jekk fl-istess waqt ir-Rediffision fil-klassi tal-iskola xorta kien joffrili ħsejjes differenti minn dawk li kont nisma’ fuq ir-radju ta’ missieri, jew xi wieħed minn dawk it-tlett oġġetti mużikali li bihom introduċejt din is-sensiela. Il-Kyrie mill-Missa Luba tal-Congo aktarx li kienet l-ewwel biċċa mużika li tħabbibt magħha li ma kienetx mid-dinja tal-mużika popolari jew klassika, u ‘l hinn mid-dominanza kulturali Anglo-Amerikana jew Taljana.

Naf li bosta snin wara dan kollu, meta kont naħdem Xandir Malta u Charles Arrigo kien l-imgħallem tiegħi, kont staqsejtu dwar l-użu tal-Kyrie mill-Missa Luba tal-Congo imma ma niftakarx li t-tweġiba tiegħu kienet impressjonati biżżejjed biex nibqa’ niftakarha. Kienet x’kienet pero, tal-anqas f’moħħi kienet tgħin biex timmarka d-differenza bejn ir-Rediffusion konservattiv b’tendenzi kolonjali u r-Radju ta’ Malta bil-frivolità u sens ta’ ferħ li ġġib magħha il-mużika pop.

Dom Mintoff kien isejjaħ l-emigrazzjoni tal-Maltin lejn artijiet oħra turufnament. It-tifsira ta’ din il-kelma aktarx li tingħaraf aktar, speċjalment fost il-ġenerazzjonijiet iżgħar minni, fil-verżjoni l-oħra kif użata fil-Malti: eżilju. Li titlaq minn Malta f’ċertu żminijiet fl-istorja ta’ pajjiżna ċertament li ma kienetx għażla ħafifa. Irrid ngħid, għalkemm illum fost ir-raġunijiet li nitilqu minn Malta għad hemm l-idea li nsibu xi forma ta’ futur aħjar minn dak li qatt jista’ jkollna f’Malta, fi żminijiet oħra l-emigrazzjoni kienet xi ħaġa marbuta ma’ ħarba mill-faqar materjali u min-nuqqas ta’ xogħol.

Lil titlaq minn Malta għal xi wħud kien jinħass ukoll bħala forma ta’ falliment. Qed titwarrab minn fejn twelidt. Qed tersaq lejn it-tarf tal-univers li fih trabbiet ir-razza u r-radika li kont ġej minnha. L-emigrazzjoni mhux dejjem kienet għal kollox – dak li l-Ingliżi b’mod stramb għalmuna ngħidu “for good”. What’s so good about being exiled? Sa minn żmien Ulied in-Nanna Venut fl-Amerika, jekk mhux qabel ukoll, kien hemm parti mill-istorja kienet tinvolvi lil dawk li jiġu lura minn barra wara li jkunu għamlu ftit flus sew. Xi drabi oħra kienu jiġu għal raġunjiet anqas feliċi ukoll.

Fuq iż-żewġ naħat tal-familja tiegħi għandi każi ta’ turufnament minħabba l-emigrazzjoni. Sa fejn naf jien, m’hemmx stejjer interessanti biżżejjed li fuqhom issejjes xi rumanz, imqar jekk wieħed irħis; jew forsi l-gosti tiegħi naqra limitati. Niesi kienu nies mill-aktar ordinarji li marru f’artijiet oħra jfittxu ħajja aħjar minn dik li emmnu li seta jkollhom f’Malta jew Għawdex. Anke qabel il-gwerra għandna stejjer ta’ avventuri barra minn Malta fil-familja, imma l-biċċa l-kbira huma ta’ zijiet li marru lejn l-Awstralja. U kważi kollha baqgħu hemm ukoll.

Niddubita hawnx xi ħadd f’Malta li m’għandu assolutament ħadd f’ħajtu li b’għażla personal jew le kien iturufnat lejn xi art oħra għal dejjem, jew tal-anqas għal numru ta’ snin. Jekk int m’għandekx għidli ħalli nikkoreġi din l-impressjoni żbaljata.

Dan kollu jorbot ukoll mal-vjaġġ mużikali li qed nagħmel f’din is-sensiela, sintendi. Fis-snin 50, ħu missieri kien emigra mal-familja tiegħu l-ewwel lejn l-Ingilterra u aktar tard lejn il-Kanada. Hu biss ġie lura Malta fil-bidu tas-snin 70 u miegħu, flimkien ma’ ħafna stejjer, ġab miegħu ukoll għad ta’ cassettes b’mużika li kienet popolari fil-Kanada fis-snin sittin. Kien permezz ta’ dawn il-cassettes li smajt sew għall-ewwel darba l-Beatles. Biex inkun aktar preċiż, irrid ngħid, smajt aktar minn dak li kien jindaqq fuq ir-radju jew fil-jukebox. Niftakar li l-ewwel diska “ġdida” tagħhom li kont smajt fuq dawn il-cassettes kienet Glass Onion. Mid-dehra kien cassette tal-album l-abjad tagħhom, u Back in the USSR kont diġà nafha mill-jukebox filwaqt li Dear Prudence, għal xi raġuni, kienet maqbuża. Glass Onion għandha ħoss differenti ħafna, speċjalment meta tqis li warajha eżatt fl-istess album hemm Ob-la-di Ob-la-da, oħra li kont naf diġà mill-jukebox fil-verzjoni tal-Marmalade.

Min-naħa l-oħra tal-familja għandi memorji vagi ta’ żjarat fil-Port il-Kbir biex naraw xi vapur jew ieħor ħiereġ bl-emigranti, inkluż xi wieħed minn ħut ommi sejjer lejn l-Awstralja. Il-mużika hawn marbuta aktar ma’ diska li f’dak iż-żmien kienet tindaqq ħafna fuq ir-Radju ta’ Malta, kif kien jismu dak li llum nafuh bħala Radju Malta, li kien għadu kemm jiftah. Wieħed mill-ewwel suċċessi kbar ta’ Freddie Portelli mal-Black Train kienet propju diska dwar it-turufnament tal-emgrazzjoni maħruġa fuq it-tikketta tar-Record Centre. Fuq din it-tikketta ħarġu ħafna diski popolari Maltin tas-snin 70; fosthom, Imħabba f’Kemmuna ta’ Frank O’Neill, Żepp u Grezz ta’ Enzo Gusman, oħrajn tal-kantanti John Laus (inluż Tiġrija Bejn Żewġ Muturi) u Renald Abela (bħal Ajjut u Ħruq), kif ukoll Ninni La Tibkix Iżjed għal żmien il-Milied, u l-innu tal-Ħamrun Spartans ta’ Tony Agius u Spiru Zammit.

Din id-diska twassalni ukoll għall-ewwel memorji tar-radju fis-snin 70, li se jiftaħ kapitlu ġdid f’dan il-vjaġġ għada, aktarx b’xi nofs tużżana posts oħra minn dawn. Dan jifrex mill-faxxinu għall-ħsejjes ta’ daqq u vuċijiet ħerġin minn ġo kaxxa sa dik li eventwalment kienet l-ewwel parti tal-karriera professjonali tiegħi bħala xandar, li tispiċċa bit-turufnament tiegħi ukoll fil-bidu tas-snin 90.

Għalkemm fil-jukebox kellna ħafna diski ta’ Elvis, illum mhux se nikkonċentra daqstant fuq id-diski tiegħu li trabbejt nisma’ b’dak il-mod biss. Elvis kien wieħed minn ftit li marru mir-record player t’ommi għat-tape recorder ta’ missieri meta ċertu Neville li kien iffissat fuqu kien sellifna xi LPs tiegħu. Tajjeb ngħid mill-ewwel però li qatt ma kont fan ta’ Elvis anke jekk sibt partijiet varji mill-ħajja tiegħu interessanti u wħud mid-diski tiegħu huma fost dawk li nemmen li huma sinifikanti fl-istorja tal-mużika popolari tas-seklu l-ieħor. Per eżempju, Heartbreak Hotel jew Jailhouse Rock juru biċ-ċar li dak il-ħoss tas-snin 50 kien xi ħaġa verament differenti minn kull ma ġie qabel u li ħalla impatt fuq ħafna oħrajn li ġew warah.

Rajt ħafna mill-films li fihom jidher Elvis ukoll. Apparti King Creole, li għalija huwa ġawrha ċinematografika, l-oħrajn kollha kważi qishom kollha film wieħed bl-istess karattru; skuża biex naraw lil Elvis ikanta fl-era qabel tfaċċaw il-music videos. Elvis żgur li ma kienx attur tal-kalibru ta’ Sinatra. Il-vantaġġ prinċipali ta’ Elvis naħseb li dejjem kien id-dehra tassew fotoġenika tiegħu.

Id-dehra ta’ Elvis fenomenu kumpless ħafna. Kien diffiċli ferm għalija, ta’ tifel żgħir li kont fl-aħħar snin ta’ ħajtu, nifhem kif dak ir-raġel oħxon li bil-kemm jiflaħ jiċċaqlaq, li konna naraw fuq it-television jew f’xi ritratt fil-gazzetta minn żmien għal żmien fis-snin 70, kien l-istess wieħed li ġennen tant nies fil-films tiegħu fl-għoxrin sena ta’ qabel.

Ftit wara li miet kien tfaċċa f’idejja ktieb jismu Elvis – What Happened? miktub minn tliet bodyguards – kif kienu jissejħu s-security dak iż-żmien – li ħadmu miegħu matul ħafna mill-karriera tiegħu. F’dan il-ktieb jirrakkontaw diversi stejjer xokkanti li jispjegaw sew mhux biss kif Elvis inbidel fid-dehra fiżika tiegħu fl-aħħar snin, imma ukoll x’wasal għal mewt tiegħu fl-età ta’ 42 sena. Naħseb dan il-ktieb kien l-ewwel wieħed li qatt qrajt dwar xi kantant jew esponent ieħor mid-dinja tal-ispettaklu, anke jekk ma nimmaġinax li fhimt kull ma kont qed narqra fih. Kien ktieb maħruġ ftit ġimgħat wara li miet Elvis f’Awwissu tal-1977 biex jikkapitalizza fuq l-interess kbir li jqum madwar xi ċelebrità meta jħalli din id-dinja. B’dan il-ktieb bdejt nifhem li hemm dinja oħra fil-qasam tal-ispettaklu ‘l hinn mid-dwal u x-xinxili li jidhru quddiem in-nies.

Meta mort ngħix l-Amerika fis-snin 90, iltqajt m’Elvis hemm ukoll, sintendi. Dan ħassejtu anke jekk ma żortx Graceland, id-dar fejn kien jgħix fl-aħħar snin ta’ ħajtu u fejn huwa midfun, kif għamlet ommi ma’ missieri l-ewwel darba li ġew jarawni fis-snin li kont ngħix l-Amerika. Eżempju mill-aktar ċar ta’ dan huwa show li kont mort nara fil-belt ta’ Richmond fl-istat ta’ Virginia lejn nofs is-snin 90. Dan kien minn grupp jismu Mojo Nixon and the Toad Lickers. L-istil mużikali tagħhom jissejjaħ psycobilly – varjazzjoni kontemporanja fuq ir-rockabilly li minnu ħareġ Elvis fis-snin 50. Mill-ewwel bsart li Elvis ma kienx bogħod wisq waqt dan il-kunċert. Kif appena spiċċaw l-ewwel silta tagħhom, Mojo Nixon dawwar il-kitarra tiegħu biex jurina żaqqha u fuqha kien hemm miktub “Dean Martin is My God”. Xi ftit wara wasalna għal kanzunetta jisimha Elvis Is Everywhere, u l-sala li konna fiha spoldiet tkanta kollha f’daqqa.

Każ ieħor f’dawn l-istess żminijiet kien dak tal-grupp Dread Zeppelin magħrufa sew fl-Istati Uniti bħala grupp li jinterpreta d-diski tal-Led Zeppelin f’arrangamenti reggae, esegwiti minn kantant jismu Tortelvis li huwa verżjoni sofistikata ta’ dawk li jissejħu Elvis impersonators. Il-mashup ta’ Heartbreaker ma’ Heartbreak Hotel huwa tassew sublimi.

Insomma, Elvis kien u sa ċertu punt għadu dejjem f’ħajti, b’xi mod jew ieħor. naturalment ma jgħinx il-fatt li ma niddejjaqx nisma’ d-diski ta’ Mojo Nixon u Dread Zeppelin meta jkolli aptit xi ħaġa differenti mingħajr ma niddevja wisq mill-imperjaliżmu kulturali Anglo-sassonu jew Amerikan.

https://www.youtube.com/watch?v=mpb4ZAAP6Z4

Waħda mill-aktar affarjiet influenti li seħħew fis-snin 70 fix-xena tal-mużika internazzjonali indubjament li kienet l-isplużżjoni tal-mużika u l-kultura punk. Aktar minn kollox, din kienet reazzjoni għal dak li kien għaddej fid-dinja dak iż-żmien, b’mod partikolari fir-Renju Unit, fejn il-kultura punk daħlet ftit tas-snin wara li din kienet diġa tfaċċat fl-Amerika.

Id-dominanza kulturali tal-Ingliżi u l-Amerikani ironikament kompliet titkattar bil-punk, anke jekk dan aktarx li verament kien moviment li kellu dimenzjonijiet internazzjonali ‘l hinn mill-interessi kummerċjali ta’ uħud li għarfu jisfruttawh għall-għanijiet finanzjarji tagħhom ukoll. Per eżempju, f’Malta konna mmorru nixtru “punk shoes” li ma nafx x’kellhom x’jaqsmu mal-punk estetikament jew politikament. Il-punk ta’ veru kien bogħod ħafna mill-kultura mainstream f’Malta u r-rock kien għadu ġdid u underground wisq biex jinqala’ ‘l barra mill-punk

Għalkemm il-punk, speċjalment dak Ingliż, kien reazzjoni għal gruppi bħall-Pink Floyd u oħrajn mix-xena progressiva, din il-mużika kienet tidher u tinħass diametrikament opposta fil-kultura tagħha mill-pop. Il-progressivi kienu bdew jintelletwalizzaw il-mużika rock b’mod tassew straordinajru f’anqas minn għaxar snin mill-ewwel esperimenti progressivi minn esponenti tal-mużika popolari bħall-Beatles u l-Beach Boys. Il-mużika disco, li daħlet in voga dak iż-żmien ukoll, kienet malgħajr inbidlet minn xi ħaġa reazzjonarja u underground tax-xena gay fl-Istati Unti għal xi ħaġa mill-aktar kummerċjali u kummerċjabbli.

Fix-xibka tad-disco kienu nqabdu kważi dawk l-esponenti mużikali popolari kollha li ma kienux strettament jidentifikaw ruħhom bħala rockers. Naħseb li l-aktar eżempju ovvju ta’ dan huwa dak li ġara mal-Bee Gees, per eżempju, permezz ta’ Saturday Night Fever. Fl-istess waqt, għalkemm mhux parti mill-moviment tad-disco, imma ċertament li parti minn dik il-mewġa ta’ kummerċjalizmu, kien hemm l-Abba.

Mill-1974 ‘l hinn, l-Abba kienu omnipreżenti fil-jukebox li kellna fil-bar tagħna. Ibda minn Waterloo li biha rebhu l-Eurovision Song Contest ta’ dik is-sena u kompli b’suċċessi kbar bħal Fernando, Money Money Money, u Mamma Mia, u spiċċa b’I Have a Dream, li ħarġet fl-1979 meta tlaqna mill-bar.

Għalkemm kienu jkantaw bl-Ingliż, l-Abba grupp Żvediż. F’nofs is-snin 70, din kienet xi ħaġa tassew affaxxinanti għal dawk il-Malti li bdew jiltaqgħu aktar regolarment ma’ nies minn dan il-pajjiż f’Malta, hekk kif infetaħ is-suq tat-turiżmu mill-iSkandinavja. L-Iżvedizi ġabu magħhom f’Malta ċertu ideat liberali li l-Ingliżi ma kellhomx, jew tal-anqas il-biċċa l-kbira minnhom ma’ kellhomx. Dan kien l-aktar evidenti fost iż-żgħażagħ ta’ dak iż-żmien li li kienu jiffrekwentaw il-bara tagħna; għalkemm kienu dawk il-ftit snin akbar minni, xorta kienu jitkellmu liberalment quddiemi dwarhom u dwar dan kollu.

F’nofs dan kollu kien hemm diska tal-Abba li biż-żmien sibt li hi waħda mill-aqwa diski tal-mużika pop li qatt ġew irrekordjati. Biha stajt napprezza kemm kienu kompożituri prolifiċi Björn Ulvaeus u Benny Andersson tal-Abba. Dancing Queen fiha bosta livelli ta’ produzzjoni mużikali li ftit issib bħalhom fil-mużika pop apparti minn xi kompożizzjonijiet tal-Beatles, jew il-produzzjonijiet bil-ħajt tal-ħoss ta’ Phil Specter.

Faċli għal min hu snob mużikali li jwarrab il-materjal kollu tal-Abba bħala imbarazz kummerċjali bħall-ħafna mużika hekk imsejħa bubblegum li ħarġet f’dawk iż-żminijiet. Il-films/musicals ta’ Mamma Mia! li tfaċċaw f’dawn l-aħħar snin m’għenux wisq f’dan il-(pre)ġudizzju anqas. Skond jien, però trid tkun tassew mużikalment injorant biex ma jirnexxilekx tapprezza l-ġmiel intrinsiku li fiha Dancing Queen, speċjalment jekk jirnexxielek tifridha mill-kummerċjaliżu assoċjat magħha. Apparti din l-opinjoni, forsi anke xi ftit kontroversjali, tassew niddubita hawnx xi ħadd li ma jafx imqar diska waħda tal-Abba.