Domt naqra biex fhimt għalfejn meta tidher lista ta’ artisti, sew jekk mużiċisti u sew jekk artisti viżivi, l-ismijiet li jidhru fiha jkunu predominantament dawk t’irġiel. Araw naqra l-aħħar post li ktibt u nittama li tintebħu mill-ewwel li rġiel biss hemm fiha. Filkaż tiegħi ktibtha hekk apposta, imma anke jien kont naħseb awtomatikament b’dan il-mod sa xi snin ilu. Tal-anqas irnexxieli nagħraf li dan żball, u żball kumpless ħafna.
Li jinkwetani aktar huwa li din mhux biss problema ta’ Malta, fejn spiss għadek tara anke gruppi ta’ nies miġbura fuq livell nazzjonali u rari jkun hemm nisa involuti, anke jekk suppost konxji fuq livell nazzjonali li dan m’għandux ikun. Minkejja li hemm artisti nisa validi u relevanti fiż-żminijiet kollha, spiss wisq għandna naraw in-nisa jidħlu fl-istorja b’mod marġinali biss.
Fil-qasam tal-mużika elettronika, dan li qed nikteb dwaru hawn fortunatament iltqajt miegħu kmieni ħafna f’ħajti. Mhux qed ngħid dwar il-mużika pop u rock, fejn tal-anqas hemm numru ta’ nisa li tajjeb jew ħażin jiżżefnu, jew forsi aħjar ngħid jiżfnu, fin-nofs regolarment. Hawn mhux qed nirreferi għal Donna Summer u l-kollaborazzjonijiet tagħha ma’ Giorgio Moroder, li ħarabli mil-lista ta’ rġiel li semmejt il-bieraħ.
Jekk immorru ftit lura fiż-żmien fil-mużika elettronika insibu li Daphne Oram mhux isem mhux magħrufa biżżejjed, avolja hija fost l-aktar kompożituri influenti fil-mużika elettronika. Biex nużaw terminoloġija tad-DJs: Daphanie Oram hija r-reġina tal-mużika elettronika. Bis-saħħa ta’ Oram u l-mużika elettronika tagħha nħossni qisni qomt minn raqda fonda bħal dik ta’ meta jtuk il-loppju qabel xi operazzjoni.
Meta kont għandni fil-bidu tal-karriera tiegħi bħala xandar u mort nitħarreġ mal-BBC f’Londra, waħda mill-esperjenzi li għażilt li jkolli kienet żjara fir-Radiophonic Workshop. Fiż-żjarat tiegħi f’dan il-post, il-laqgħat tiegħi kienu primarjament ma’ Dick Mills li kien diġà leġġendarju għall-kontribuzzjonijiet tiegħu fil-produzzjonijet ta’ The Goons ma’ Spike Milligan, Harry Secombe, u Peter Sellers. Li kieku mort fi żmien ieħor, abbli kont insibu jassisti lil Daphne Oram fil-mużika u l-effetti tal-ħoss għas-sensiela televiżiva Doctor Who. Oram hija l-vera stilla storika tar-Radiophonic Workshop tal-BBC, ferm aktar minn Mills.
Biż-żmien sirt aktar sensittiv għall-fatt li ħafna drabi n-nisa jispiċċaw imwarrba mil-listi ta’ nies sinifikanti fil-mużika u fl-arti. F’nofs is-snin 90 fil-Ġermanja kont sirt naf bil-mużika ta’ Hildegard von Bingen, kompożittriċi li għexet ħdejn ix-xmara Rhine xi 900 sena ilu. Ma stajtx nifhem kif din qatt ma kont smajt biha qabel. L-istess bħal meta skoprejt li f’Malta kellna lil Maria de Dominici fis-seklu sbatax fil-qasam tal-arti viżiva. Din hemm triq imsemmija għaliha f’Santa Lucija u l-istatwa oriġinali tal-kunċizzjoni fil-Bormla kienet xogħolha, però xorta ftit li xejn issib min jaf min hi f’Malta.
Madwar l-istess żmien, kont mort ngħix l-Amerika u hemm kont bdejt nisma’ l-mużika ta’ Laurie Anderson bħala parti mir-riċerka akkademika li kont qed nagħmel. Kien bis-saħħa tagħha li skoprejt lil Pauline Oliveros. Irnexxieli nattendi workshop tagħha fi New York fuq Deep Listening. Dan kunċett li ntroduċiet hi stess fis-snin 80 u li bih tara kif tistimula modi ta’ smiegħ fil-fond, b’rispons għall-kundizzjonjiet ambjentali li tkun fihom sew waħedek kif ukoll ma’ nies oħra. Wara Oliveros kont qisni ftaħt widnejja wara tindifa tajba.
Bla ma nesaġera, wara Oliveros ma bqajtx nisma’ l-istess. Tlift l-interess f’ċertu tipi ta’ mużika għax bdejt narhom repettivi b’mod li mhux immaġinattiv. Skoprejt ħsejjes li għalija kienu ġodda, bħal dawk ta’ Laurie Spiegel kif ukoll Paula u Genesis P-Orridge. Dan biex ma nsemmix lil Yoko Ono bħala artista ‘l hinn mill-istratosfera totali ta’ John Lennon li orbitat fiha għal tant snin.
Kien hekk li apprezzajt sew lill-Pussy Riot meta tfaċċaw fix-xena internazzjonali. U forsi anke minħabba Oliveros ftit li xejn impressjonajt ruħi b’Imogen Heap – ħlief meta rajtha ddoqq live f’Londra ftit tas-snin ilu – għax rajt fiha sempliċiment kontinwazzjoni fuq Laurie Anderson li tmur aktar fid-direzzjoni tal-mużika li jridu ħafna nies aktar minn dik li tassew trid tipproduċi hi.
Fl-aħħar mill-aħħar, ftaħt għajnejja u widnejja, jew nittama li ftaħt għajnejja u widnejja, għall-iżbilanċi li jeżistu fid-dinja tal-arti u l-mużika, jekk mhux anke fis-soċjetjiet tagħna b’mod aktar wiegħsa. Żbilanċi li jeżistu f’kull sfera oħra tas-soċjetajiet li ngħidxu fihom. Żbilanċi li ndubjament għandhom potenzjal enormi li jipproduċu xokkijiet statiċi.
Dawk li huma xi ftit akbar minni fl-età aktarx li ħassew l-introduzzjoni tal-eletriku fil-mużika bħala xi ħaġa xokkanti. Il-livell ta’ xokk kompla għal bosta anke matul is-snin li fihom trabbejt jien. Bl-istess mod li l-kitarra tal-eletriku kienet xi ħaġa ġdida għall-ġenerazzjonijiet ta’ qabli, għall-ġenerazzjoni tiegħi kienet xi ħaġa ġdida li strumenti elettroniċi jipproduċu l-mużika.
Għall-ewwel ħafna mill-mużika li kienet tinvolvi ħsejjes elettroniċi ma kienetx tiġi kklassifikata bħala mużika elettronika. Per eżempju, l-użu tal-Moog synthesizer minn diversi gruppi popolari tas-snin 60 u 70, kien sempliċiment ħoss ieħor fl-orkestrazzjoni (jekk dan huwa t-terminu xieraq) tagħhom. Nies li jifhmu aktar minni f’dan il-ġeneru mużikali jsostnu li kien biss wara li Wendy Carlos (dak iż-żmien magħrufa bħala Walter Carlos) ħarġet album bil-mużika ta’ J.S. Bach fuq il-Moog li l-mużika elettronika, mingħajr strumenti oħra li mhux elettroniċi, biet titkattar. Aktarx li l-fatt li ħafna minn din il-mużika kienet strumentali, kien relattivament faċli għal diversi mużiċisti Ewropej jinfiltraw is-suq tal-mużika popolari li kien iddominat l-aktar mill-Ingliżi u l-Amerikani. Mill-ewwel jiġuni f’moħħi l-grupp Ġermaniżi Kraftwerk u Tangerine Dream bħala eżempju ta’ dan. Fl-istess kategorija npoġġi lill-kompożitur Franciż Jean Michel Jarre u l-guru Grieg tal-mużika elettronika Vangelis.
Brian Eno huwa l-aktar esponent Ingliż li jidħol b’mod komdu f’din il-kategorija, anke jekk forsi ma kienx popolari daqs dawn l-oħra li għadni kemm semmejt. Il-kollaborazzjonijiet tiegħu wara li teleq minn mar-Roxy Music, speċjalment dawk mal-kitarristi Ingliżi Robert Fripp u Andy Summers, imma b’mod partikolari x-xogħol tiegħu mal-artist Amerikan David Byrne, ipprovdew uħud mill-ewwel xokkijiet elettroniċi tiegħi.
F’nofs is-snin 80, hekk kif ix-xena tal-mużika popolari kienet miżgħuda bil-ħsejjes elettroniċi ta’ synthesizers u drum machines,li ħafna drabi jieħdu post il-kitarri u strumenti elettriċi, din it-tip ta’ mużika kienet tinħass xi ħaġa kważi ordinarja meta tindaqq fuq ir-radju. Fost l-aktar magħrufa kienu Depeche Mode, Soft Cell, Eurythmics, Talk Talk, Yazoo, Orchestral Maneuvers in the Dark, Ultravox, u kwantità kbira oħra bħalhom, il-biċċa l-kbira kollha Brittanniċi. F’Malta kellna l-Joy Circuit u l-X-Tend li kienu jiddelettaw b’dan l-istil f’dak iż-żmien.
Meta kont għandni nibda l-karriera tiegħi fix-xandir (ara post numru 17 f’din is-sensiela) kont ngħaddi ħafna ħin fil-libererija tad-diski. Kienet parti mill-edukazzjoni professjonali tiegħi niskopri tant mużika li qatt qabel ma kelli l-opportunità nisma’. Il-mużika elettronika kont infittxa daqs kull ġeneru ieħor, jekk mhux aktar, u kien hemm li smajt sew ħafna mid-diski ta’ Carlos, Vangelis, Jarre, Eno, Kraftwerk, Tangerine Dream, u oħrajn bħalhom. Anke esperimenti elettroniċi avantgarde bħal dawk ta’ Karlheinz Stockhausen jew Gian Carlo Menotti kelli aċċess għalihom fil-liberija tad-diski ta’ Xandir Malta. Ma nafx jekk id-diski tagħhom qattx ma kienu ndaqqu fuq ir-radju f’Malta qabel ħriġthom jien.
Kien hemm li skoprejt il-mużika ta’ Ray Buttigieg. Staqsejt dwaru imma donnu ħadd ma kien jaf sew min hu. Qisu d-diski tiegħu kienu tfaċċaw f’Xandir Malta fi żmien meta kien hemm xi ħadd ieħor li ma kienx għadu hemm. Forsi kienu Victor Aquilina jew Noel Mallia li kienu għadhom kemm spiċċaw mix-xena tax-xandir nazzjonali ftit xhur biss qabel bdejt jien. Sinċertament ma nafx u qatt ma staqsejthom. Effettivament ħadd ma kien jaf jgħidli xejn dwar Ray Buttigieg fl-istudios ta’ Gwardamangia. Biż-żmien b’xi mod sirt naf li Buttigieg kien Għawdxi mil-Qala li telaq lejn New York għall-ħabta ta’ nofs is-snin 70. Hemm hekk beda jlaqqa’ l-kitbiet poetiċi tiegħu ma’ ħsejjes elettroniċi fuq bażi regolari u eventwalment ħareg ħafna diski li kienu ppubblikati fuq vinyl fl-Amerika.
Ftit qatt sibt min jaf bih. Uħud mill-ħbieb tagħna tal-għaqda Electronic Music Malta qishom bil-kemm kienu jafu bih meta tkellimt dwaru f’konferenza tagħhom xi ftit taż-żmien ilu. Hu x’inhu Ray Buttigieg offrieli xokk elettroniku ieħor. Aktarx l-aktar wieħed kbir. Mhux biss għax irnexxielu jkun tant prolifiku matul il-karriera tiegħu u anqas għax aktarx li kien l-aktar Malti li mess mill-aktar kmieni mal-mużika elettronika. L-akbar xokk naħseb li kien, u sa ċertu punt għadu, kif kważi ħadd ma jaf bih f’Malta.
Ftit naħseb jafu biċ-ċirkostanzi li fihom Malta reġgħet bdiet tieħu sehem fil-Eurovision Song Contest fl-1991. Tajjeb infakkru li Malta kienet waqfet tieħu sehem fil-Eurovision Song Contest bdejn l-1976 u l-1990 wara li pparteċipat b’rizultat fqir ħafna fl-1971, 1972 u 1975. Li Malta daħlet fil-Eurovision Song Contest mill-ġdid fl-1991 kienet xi ħaġa li ġrat b’kumbinazzjoni għax l-edizzjoni ta’ dik is-sena kienet se ssir fl-4 ta’ Mejju. Dan huwa jum sagru ħafna għall-Olandiżi magħruf bħala Dodenherdenking jew aħjar jum it-tifkira ta’ dawk li mietu fil-gwerrer. L-għada, jiġifieri fil-5 ta’ Mejju, l-Olandiżi jiċċelebraw Jum il-Liberazzjoni, li fih ifakkru l-ħelsien tagħhom mill-okkupazzjoni tan-Nazi bejn l-1940 u l-1945.
Allura meta tifhem kemm dawn il-jumejn huma importanti fil-kalendarju Olandiż, jew tal-anqas kemm kienu għadhom importanti fil-bidu tas-snin 90, tifhem mill-ewwel għaliex id-diriġenti tal-istazzjon nazzjonali tat-television fl-Olanda ikkanċellaw il-parteċipazzjoni tagħhom mill-Eurovision Song Contest tal-1991. U Malta daħlet ħelu ħelu minflok l-Olanda fl-edizzjoni ta’ dik is-sena.
Snin qabel, il-Eurovision Song Contest kien suġġett ta’ diskussjoni fil-parlament Malti. Joe Grima, li kien għadu kemm spiċċa minn Chief Executive tal-Awtorità tax-Xandir u sar membru parlamentari, fost l-ewwel interventi tiegħu fl-1976/77 kien qal li l-parteċipazzjoni ta’ Malta f’dan il-konkors televiżiv kienet tista’ ssir biss jekk xi ħadd li mhux il-gvern iħallas għall-ispejjeż. Il-parteċipazzjoni ta’ Malta f’dan il-konkors fis-snin 70 kienet tiswa mal-Lm10,000 (xi €26,0000 – imma jiġu ferm aktar illum meta tqis ir-rata tal-inflazzjoni f’dawn l-aħħar 40 sena). Dan kien anke fil-konfront ta’ dikjarazzjoni minn Pawlu Xuereb, il-Ministru responsabbli mit-turiżmu dak iż-żmien, minn studji u konsultazzjonijiet li sar kien jidher ċar li l-Eurovision Song Contest kien joffri biss benefiċju marġinali għall-kisba ta’ turisti lejn Malta mill-Ewropa.
Fid-dawl ta’ dak li ġara fis-snin 90 u anke sa ftit wara, interessanti li l-Gvern ma kienx jara l-Eurovision Song Contest bħala prijorità lejn tmiem is-snin 70. Dan anke għax huwa minnu li kien hemm prioritajiet ferm akbar fuq livell nazzjonali, anke jekk inħarsu biss lejn il-qasam tax-xandir li f’dawk is-snin kien stazzjon wieħed li għadu anqas qaleb is-servizz tat-television għall-kulur. Ma kienx hemm reżistenza mill-Gvern biex Malta tieħu sehem fil-Eurovision Song Contest, iżda jidher ċar li kien deċiż li Malta tieħu sehem biss jekk ma jidħolx għal din l-ispiża l-gvern stess.
Sa tmiem is-snin 80 l-affarijiet kienu nbidlu sew. Fost il-prioritajiet tal-gvern issa kien hemm id-dħul ta’ Malta fil-Kommunità Ekonomika Ewropeja, li ftit wara saret magħrufa bħala l-Unjoni Ewropeja. U għalhekk ħloqna il-Festival tal-Kanzunetta Maltija għall-Ewropa li minnu kienet se tingħażel dik il-kanzunetta li titkanta f’isem Malta waqt l-edizzjoni tal-1991 tal-Eurovision Song Contest f’Cinecittà, Ruma.
Qed ngħid “ħloqna” mhux b’sens ġeneralizzat tal-fatt li jien Malti, imma għax b’xi mod kont sibt ruħi membru tal-kumitat organizzativ ta’ dan il-festival. Li ġara kien li Xandir Malta intalbu jinnominaw rappreżentat min-naħa tagħhom biex ikun liaison mal-organizzaturi ta’ dak li sa ftit qabel kien il-Festival Internazzjonali tal-Kanzunetta Maltija, li kien produzzjoni tad-Dipartiment tal-Kultura tal-gvern. Għax donnu ma kien hemm ħadd aktar lest jidħol għal din il-biċċa min-naħa tal-istazzjon nazzjonali, il-Kapijiet ta’ Xandir Malta kienu talbu lili nkun il-persuna responsabbli mill-aspett televiżiv u radjofoniku fuq dan kollu.
Emmnu jekk tridu, fl-1991 kull ma kelli ħin allokat biex it-telespettaturi Maltin jisimgħu il-kanzunetti li kkompetew fil-Festival tal-Kanzunetta Maltija għall-Ewropa, kien biss siegħa. Veru li xandarna l-festival Malti fuq TVM (anqas naf kienx ixxandar dirett), imma ftit li xejn kien hemm xandiriet aktar minn hekk. Dan apparti l-fatt li l-kanzunetti kienu qed jiġu interpretati kollha bil-Malti b’orkestra live, imma kien deċiż ukoll (mhux minni) li l-kanzunetta rebbieħa titkanta bl-Ingliż fil-Eurovision Song Contest.
Mhux se nkompli ngħid aktar dwar il-mużika fil-Eurovision Song Contest tal-1991, imma se ngħid biss li kont spiċċajt Cinecittà nagħmel il-kummentarju live waqt it-trasmissjoni diretta li saret mir-RAI fuq Television Malta, nirrapporta kuljum għal ġimgħa sħiħa għax 5 minuti fuq Radju Malta, biex niġġustifika l-fatt li kont intbgħat Ruma għal ġimgħa sħiħa, u fuq kollox nikkordina ukoll mal-ġurnalisti li kien hemm f’Ruma mill-pajjiżi l-oħra kollha. Wara dik is-sena kont irreżenjajt minn Xandir Malta u l-Eurovision Song Contest ma kelli x’naqsam xejn aktar miegħu għal ħafna snin.
Meta mort nara lill-grupp tar-rock mostruż Finlandiż Lordi jerbaħ l-edizzjoni tal-2006 f’Ateni, kien hemm xi 25 ruħ minn Malta jagħmlu dak ix-xogħol kollu li kont għamilt waħdi fl-1991. Veru li issa kien hemm pletora sħiħa ta’ stazzjonijiet f’Malta, imma fil-verità ma stajt qatt nifhem kif u għaliex kien kiber daqstant l-interess fil-Eurovision Song Contest f’Malta. Stramb aktar għalija l-interess minn stazzjonijiet tat-television Maltin li anqas biss huma membri tal-European Broadcasting Union, li tagħha trid tkun membru biex ixxandar il-Eurovision Song Contest, f’dak li effettivament hija xandira ta’ stazzjon ieħor.
Biex nieqaf hawn fuq il-Eurovision Song Contest ngħid biss li mhux se nikteb aktar dwar dan il-konkors televiżiv f’din is-sensiela, anke għax propjament ftit li xejn għandu x’jaqsam mal-mużika u wisq anqas ma’ dak li jinteressa lili fil-mużika. Forsi għax l-Olanda rebħu l-Eurovision Song Contest ħames darbiet li darba waħda waqt xandira ta’ Norman Hamilton minn Helsinki kont iddikjarajt li kelli biss interess nanalizza l-Eurovision bl-istess mod li xjentist jistudja dudu.
