Blog

F’nofs is-snin 80 kellna aċċess aktar faċli għal tlett oġġetti ġodda li bidlu konsiderevolment il-modi ta’ kif nisimgħu l-mużika. Dawn it-tlett oġġetti wittew it-triq biex sa tmiem is-seklu bdejna nsibu metodi oħra, radikalment ġodda, ta’ kif niskopru l-mużika. Qed nirreferi għall-video recorder, is-CD player, u l-kompjuter.

Għall-ewwel li bdew jidhru fl-idejn dawn l-oġġetti ma kienx hemm mod kif jitkellmu ma’ xulxin. L-ewwel video recorders bil-kemm kellhom ħoss aħjar minn dak tal-cassettes iżgħar li konna għandna nużaw biex nirrekordjaw u nisimgħu l-mużika u recordings oħra minn fuq ir-radju jew mid-diski. Dan anke għax il-ħoss kien joħroġ mit-telelvision, li f’dak id-deċenju kien għadu mono, bi speaker wieħed. Apparti l-ovvju, li tara xi film jew hekk irrekordjati apposta, il-video recorders offrewlna l-ewwel opportunità biex inbiddlu il-ħin li fih naraw dak li qed jintwera fuq it-television. Għall-ewwel darba stajna naraw dak li rridu minn fuq it-television x’ħin irridu aħna u mhux neċessarjament x’ħin jixxandar għall-ewwel darba. U ma’ din l-opportunità kien hemm ukoll immedjatament il-possibilità li tara l-istess ħaġa kemm-il darba trid int; sakemm ma jitħabbillekx it-tape fil-video recorder.

Il-video u l-mużika kellhom ħajja ferm aktar feliċi fuq it-television milli għall-kollezzjonisti tad-diski matul is-snin 80. F’diversi pajjiżi barra minn Malta bdew jaraw l-MTV xi 10 snin sħaħ qabel ma dan kien introdott f’Malta fuq is-servizz il-ġdid tal-cable TV fil-bidu tas-snin 90. Xorta kien hemm xi programmi speċjalizzati darba fil-ġimgħa fuq diversi istazzjonijiet tat-television, bħal Mister Fantasy (fuq ir-RAI 1), L’Orecchiocchio (fuq ir-RAI 3), The Old Grey Whistle Test tal-BBC u l-produzzjoni lokali TeleDisco; dawn it-tnejn tal-aħħar fuq Television Malta, sinteni. Ftakru li konna għandna b’stazzjon wieħed Malti, però sal-bidu tas-snin 80 kellna għażla kbira ta’ stazzjonijiet Taljani. Apparti dawn kien hemm programm partikolari ta’ kuljum imfittex ferm mis-segwaċi tal-mużika popolari ta’ dak iż-żmien. Qed nirreferi għal DeeJay Television li kien beda fuq Canale 5 qabel qaleb għal fuq l-Italia 1.

L-idea ta’ DeeJay Telelvision kienet ta’ Claudio Cecchetto li kien ħoloq ukoll id-Deejay’s Gang li kienet tinkudi lil Sandy Marton, Tracy Spencer, Kay Rush, Jovanotti, Fiorello, Linus, Albertino, u Gerry Scotti, fost oħrajn. Kien stramb li aktar kienu juru videos ta’ diski Inġliżi u Amerikani milli Taljani. Għalina f’Malta dan kien wieħed mill-ftit modi, jekk mhux l-uniku wieħed, li kellna biex naraw tant minn dawk il-music videos li kienu jiċċirkolaw regolarment fuq l-MTV matul is-snin 80. Ma domniex wisq biex kif konna noqgħodu nirrekordjaw id-diski bir-radio cassette qabel, issa bdejna nagħmlu l-istess ħaġa bil-video cassette recorder.

Fl-istess waqt tfaċċaw f’xi djar Maltin għall-ewwel darba is-CD u l-kompjuter. Tajjeb infakkru li għall-ewwel snin li fihom kienu jeżistu is-CDs, dawn ma kontx tista’ ddoqqhom permezz tal-kompjuter. Dan biex ma nidħlux fil-kwistjoni ta’ kif il-kompjuter dam ma jidħol fis-suq Malti għax kien hemm il-biża li dan se jtellef ix-xogħol lill-ħaddiema. L-ewwel kompjuters fid-djar kienu użati kważi esklussivament għal logħob primittiv u sempliċi, jew għal dawk li riedu jitgħallmu jipprogrammaw b’xi lingwa relattivament semplici bħall-Basic. Altru li jtellfu ħobż il-ħaddiem Malti.

Kien f’dan l-ambjent li ddeċidejt li nsiefer għall-ewwel darba. Propjament din ma kienetx l-ewwel safra tiegħi. Irrid ngħid li meta kont għadni anqas għamilt il-praċett, ommi u missieri kienu ħaduni magħhom xi ħmistax l-Ingilterra. Illum nifhem li kont għadni żgħir wisq biex napprezza dik is-safra. Naf biss li kont hemm għax rajt xi ritratti li ħa missieri li jfakkruni f’dan. Il-memorja diretta tagħha tliftha kważi għall-kollox. U għalhekk tista’ tgħid li meta fil-ġimgħa tal-Għid tal-1988 mort Londra ma’ Immanuel Mifsud din kienet l-ewwel safra propja tiegħi.

Għalkemm jien ma kontx imdorri nsiefer bħalu, qbilna li ma nogħodux flimkien matul il-ġurnata. Dan biex inkunu nistgħu mmorru fejn irridu u naraw li rridu mingħajr kompromessi bejnietna. Jien kont mort il-mużewijiet tal-arti prinċipali kollha, anke għax id-dħul kien bla ħlas. Irnexxieli wkoll nixtri xi biljetti relattivament irħas biex immur nara xi produzzjonijiet teatrali li ġibduli l-attenzjoni fit-Time Out; iżda m’għadni niftakar ebda waħda minnhom.

Bejn il-mużewijiet u t-teatri kont għamilt siegħat sħaħ fil-ħwienet tad-diski. L-HMV, it-Tower Records, u l-Virgin Megastore kienu qishom supermarkets tad-diski; u Malta bil-kemm konna għandna rajna supermarkets tal-ikel dak iż-żmien, aħseb u ara ħwienet kbar li jbiegħu biss diski, magazines, kotba, u affarijiet li għandhom x’jaqsmu mal-mużika. Skoprejt ukoll numru ta’ ħwienet tad-diski żgħar. Uħud minnhom kienu jispeċjalizzaw f’tipi partikolari ta’ mużika filwaqt li oħrajn kienu jbiegħu biss diski użati, jew kif jgħidulhom, second-hand.

Flus biex nixtri d-diski ma kellix wisq. Fis-CDs sibt li tal-anqas kien hemm anqas problema ta’ spazju meta tixri d-diski biex iġġorrhom lura lejn Malta. Kien għalhekk ukoll li bdejt inħares esklussivament lejn dawn it-tip ta’ diski meta mmur fil-ħwienet. Ma naħsibx li kont għandi akkwistajt CDs f’Malta f’dak iż-żmien. Ikolli ngħid li l-ewwel CDs li xtrajt minn Londra waqt dik iż-żjara kienu fost l-ewwel CDs tiegħi. Niftakar il-ħanut li xtrajthom minnu: Reckless Records ta’ Upper Street f’Islington. Dan kellu ħanut ieħor f’Soho, li għadu hemm sal-lum, imma dan ta’ Islington kien għalaq meta il-kirjiet tal-ħwienet f’Londra saru eżorbitanti wara s-sena 2000. Id-diski tar-Reckless kollha kienu second-hand iżda din żgur li ma kienetx problema għas-CDs daqs kemm kienet għad-diski tal-vinyl.

Fost l-ewwel CDs li xtrajt kien hemm ir-Requiem ta’ Mozart f’interpretazzjoni tal-Kor tas-Subien ta’ Vienna kif ukoll is-soundtrack tal-film Absolute Beginners bil-mużika ta’ Gil Evans u l-parteċipazzjoni ta’ mużiċisti stabbiliti li jvarjaw minn David Bowie sa Miles Davis. Kont xtrajt ukoll l-album The Beating of Wings tal-kompożitur kontemporanju Andrew Poppy fuq it-tikketta tad-diski ZTT.

Iz-ZTT hija tassew ditta tad-diski speċjali. ZTT hija abbrivjazzjoni ta’ Zang Tumb Tuum li huwa isem derivata mill-poeżija futurista Zang Tumb Tumb ta’ Filippo Tommaso Marinetti. Bis-saħħa t’hekk sirt naf aktar dwar il-Futuristi Taljani. Ħadt interess kbir fihom tant li bdejt nipprova nifhem il-filosofija tagħhom, b’mod partikolari il-perspettiva partikolari li kellhom fuq l-arti u l-politika. Ma stajtx nifhem kif kienu tant miġbudin lejn il-gwerra (fil-każ tagħhom, l-Ewwel Gwerra Dinjija) sa ma qrajt il-manifest ta’ Luigi Russolo L’Arte dei Rumori. Komplejt nifhem meta tgħallimt dwar l-affinita li kien hemm bejn il-Futuristi Taljani u l-Vorteċisti f’Londra. Dawn tal-aħħar kienu jiltaqgħu propju fi Bloomsbury, fejn konna krejna kamra f’lukanda rħisa biex noqgħodu matul dik il-ġimgħa tal-Għid tal-1988.

Il-biċċa l-kbira tan-nies li ma jinteresshomx il-Futuristi aktarx jafu li (kienet) teżisti z-ZTT Records bis-saħħa ta’ Frankie Goes to Hollywood, speċjalment b’Relax jew Two Tribes. Oħrajn forsi jafu ukoll bid-diski popolari ta’ Grace Jones jew il-grupp The Art of Noise minn nofs is-snin 80. Jekk ZTT hija iceberg allura dawn id-diski popolari huma biss l-parti ta’ fuq ta’ din il-blokka silġ mill-aktar friska.

Domt naqra biex fhimt għalfejn meta tidher lista ta’ artisti, sew jekk mużiċisti u sew jekk artisti viżivi, l-ismijiet li jidhru fiha jkunu predominantament dawk t’irġiel. Araw naqra l-aħħar post li ktibt u nittama li tintebħu mill-ewwel li rġiel biss hemm fiha. Filkaż tiegħi ktibtha hekk apposta, imma anke jien kont naħseb awtomatikament b’dan il-mod sa xi snin ilu. Tal-anqas irnexxieli nagħraf li dan żball, u żball kumpless ħafna.

Li jinkwetani aktar huwa li din mhux biss problema ta’ Malta, fejn spiss għadek tara anke gruppi ta’ nies miġbura fuq livell nazzjonali u rari jkun hemm nisa involuti, anke jekk suppost konxji fuq livell nazzjonali li dan m’għandux ikun. Minkejja li hemm artisti nisa validi u relevanti fiż-żminijiet kollha, spiss wisq għandna naraw in-nisa jidħlu fl-istorja b’mod marġinali biss.

Fil-qasam tal-mużika elettronika, dan li qed nikteb dwaru hawn fortunatament iltqajt miegħu kmieni ħafna f’ħajti. Mhux qed ngħid dwar il-mużika pop u rock, fejn tal-anqas hemm numru ta’ nisa li tajjeb jew ħażin jiżżefnu, jew forsi aħjar ngħid jiżfnu, fin-nofs regolarment. Hawn mhux qed nirreferi għal Donna Summer u l-kollaborazzjonijiet tagħha ma’ Giorgio Moroder, li ħarabli mil-lista ta’ rġiel li semmejt il-bieraħ.

Jekk immorru ftit lura fiż-żmien fil-mużika elettronika insibu li Daphne Oram mhux isem mhux magħrufa biżżejjed, avolja hija fost l-aktar kompożituri influenti fil-mużika elettronika. Biex nużaw terminoloġija tad-DJs: Daphanie Oram hija r-reġina tal-mużika elettronika. Bis-saħħa ta’ Oram u l-mużika elettronika tagħha nħossni qisni qomt minn raqda fonda bħal dik ta’ meta jtuk il-loppju qabel xi operazzjoni.

Meta kont għandni fil-bidu tal-karriera tiegħi bħala xandar u mort nitħarreġ mal-BBC f’Londra, waħda mill-esperjenzi li għażilt li jkolli kienet żjara fir-Radiophonic Workshop. Fiż-żjarat tiegħi f’dan il-post, il-laqgħat tiegħi kienu primarjament ma’ Dick Mills li kien diġà leġġendarju għall-kontribuzzjonijiet tiegħu fil-produzzjonijet ta’ The Goons ma’ Spike Milligan, Harry Secombe, u Peter Sellers. Li kieku mort fi żmien ieħor, abbli kont insibu jassisti lil Daphne Oram fil-mużika u l-effetti tal-ħoss għas-sensiela televiżiva Doctor Who. Oram hija l-vera stilla storika tar-Radiophonic Workshop tal-BBC, ferm aktar minn Mills.

Biż-żmien sirt aktar sensittiv għall-fatt li ħafna drabi n-nisa jispiċċaw imwarrba mil-listi ta’ nies sinifikanti fil-mużika u fl-arti. F’nofs is-snin 90 fil-Ġermanja kont sirt naf bil-mużika ta’ Hildegard von Bingen, kompożittriċi li għexet ħdejn ix-xmara Rhine xi 900 sena ilu. Ma stajtx nifhem kif din qatt ma kont smajt biha qabel. L-istess bħal meta skoprejt li f’Malta kellna lil Maria de Dominici fis-seklu sbatax fil-qasam tal-arti viżiva. Din hemm triq imsemmija għaliha f’Santa Lucija u l-istatwa oriġinali tal-kunċizzjoni fil-Bormla kienet xogħolha, però xorta ftit li xejn issib min jaf min hi f’Malta.

Madwar l-istess żmien, kont mort ngħix l-Amerika u hemm kont bdejt nisma’ l-mużika ta’ Laurie Anderson bħala parti mir-riċerka akkademika li kont qed nagħmel. Kien bis-saħħa tagħha li skoprejt lil Pauline Oliveros. Irnexxieli nattendi workshop tagħha fi New York fuq Deep Listening. Dan kunċett li ntroduċiet hi stess fis-snin 80 u li bih tara kif tistimula modi ta’ smiegħ fil-fond, b’rispons għall-kundizzjonjiet ambjentali li tkun fihom sew waħedek kif ukoll ma’ nies oħra. Wara Oliveros kont qisni ftaħt widnejja wara tindifa tajba.

Bla ma nesaġera, wara Oliveros ma bqajtx nisma’ l-istess. Tlift l-interess f’ċertu tipi ta’ mużika għax bdejt narhom repettivi b’mod li mhux immaġinattiv. Skoprejt ħsejjes li għalija kienu ġodda, bħal dawk ta’ Laurie Spiegel kif ukoll Paula u Genesis P-Orridge. Dan biex ma nsemmix lil Yoko Ono bħala artista ‘l hinn mill-istratosfera totali ta’ John Lennon li orbitat fiha għal tant snin.

Kien hekk li apprezzajt sew lill-Pussy Riot meta tfaċċaw fix-xena internazzjonali. U forsi anke minħabba Oliveros ftit li xejn impressjonajt ruħi b’Imogen Heap – ħlief meta rajtha ddoqq live f’Londra ftit tas-snin ilu – għax rajt fiha sempliċiment kontinwazzjoni fuq Laurie Anderson li tmur aktar fid-direzzjoni tal-mużika li jridu ħafna nies aktar minn dik li tassew trid tipproduċi hi.

Fl-aħħar mill-aħħar, ftaħt għajnejja u widnejja, jew nittama li ftaħt għajnejja u widnejja, għall-iżbilanċi li jeżistu fid-dinja tal-arti u l-mużika, jekk mhux anke fis-soċjetjiet tagħna b’mod aktar wiegħsa. Żbilanċi li jeżistu f’kull sfera oħra tas-soċjetajiet li ngħidxu fihom. Żbilanċi li ndubjament għandhom potenzjal enormi li jipproduċu xokkijiet statiċi.

Dawk li huma xi ftit akbar minni fl-età aktarx li ħassew l-introduzzjoni tal-eletriku fil-mużika bħala xi ħaġa xokkanti. Il-livell ta’ xokk kompla għal bosta anke matul is-snin li fihom trabbejt jien. Bl-istess mod li l-kitarra tal-eletriku kienet xi ħaġa ġdida għall-ġenerazzjonijiet ta’ qabli, għall-ġenerazzjoni tiegħi kienet xi ħaġa ġdida li strumenti elettroniċi jipproduċu l-mużika.

Għall-ewwel ħafna mill-mużika li kienet tinvolvi ħsejjes elettroniċi ma kienetx tiġi kklassifikata bħala mużika elettronika. Per eżempju, l-użu tal-Moog synthesizer minn diversi gruppi popolari tas-snin 60 u 70, kien sempliċiment ħoss ieħor fl-orkestrazzjoni (jekk dan huwa t-terminu xieraq) tagħhom. Nies li jifhmu aktar minni f’dan il-ġeneru mużikali jsostnu li kien biss wara li Wendy Carlos (dak iż-żmien magħrufa bħala Walter Carlos) ħarġet album bil-mużika ta’ J.S. Bach fuq il-Moog li l-mużika elettronika, mingħajr strumenti oħra li mhux elettroniċi, biet titkattar. Aktarx li l-fatt li ħafna minn din il-mużika kienet strumentali, kien relattivament faċli għal diversi mużiċisti Ewropej jinfiltraw is-suq tal-mużika popolari li kien iddominat l-aktar mill-Ingliżi u l-Amerikani. Mill-ewwel jiġuni f’moħħi l-grupp Ġermaniżi Kraftwerk u Tangerine Dream bħala eżempju ta’ dan. Fl-istess kategorija npoġġi lill-kompożitur Franciż Jean Michel Jarre u l-guru Grieg tal-mużika elettronika Vangelis.

Brian Eno huwa l-aktar esponent Ingliż li jidħol b’mod komdu f’din il-kategorija, anke jekk forsi ma kienx popolari daqs dawn l-oħra li għadni kemm semmejt. Il-kollaborazzjonijiet tiegħu wara li teleq minn mar-Roxy Music, speċjalment dawk mal-kitarristi Ingliżi Robert Fripp u Andy Summers, imma b’mod partikolari x-xogħol tiegħu mal-artist Amerikan David Byrne, ipprovdew uħud mill-ewwel xokkijiet elettroniċi tiegħi.

F’nofs is-snin 80, hekk kif ix-xena tal-mużika popolari kienet miżgħuda bil-ħsejjes elettroniċi ta’ synthesizers u drum machines,li ħafna drabi jieħdu post il-kitarri u strumenti elettriċi, din it-tip ta’ mużika kienet tinħass xi ħaġa kważi ordinarja meta tindaqq fuq ir-radju. Fost l-aktar magħrufa kienu Depeche Mode, Soft Cell, Eurythmics, Talk Talk, Yazoo, Orchestral Maneuvers in the Dark, Ultravox, u kwantità kbira oħra bħalhom, il-biċċa l-kbira kollha Brittanniċi. F’Malta kellna l-Joy Circuit u l-X-Tend li kienu jiddelettaw b’dan l-istil f’dak iż-żmien.

Meta kont għandni nibda l-karriera tiegħi fix-xandir (ara post numru 17 f’din is-sensiela) kont ngħaddi ħafna ħin fil-libererija tad-diski. Kienet parti mill-edukazzjoni professjonali tiegħi niskopri tant mużika li qatt qabel ma kelli l-opportunità nisma’. Il-mużika elettronika kont infittxa daqs kull ġeneru ieħor, jekk mhux aktar, u kien hemm li smajt sew ħafna mid-diski ta’ Carlos, Vangelis, Jarre, Eno, Kraftwerk, Tangerine Dream, u oħrajn bħalhom. Anke esperimenti elettroniċi avantgarde bħal dawk ta’ Karlheinz Stockhausen jew Gian Carlo Menotti kelli aċċess għalihom fil-liberija tad-diski ta’ Xandir Malta. Ma nafx jekk id-diski tagħhom qattx ma kienu ndaqqu fuq ir-radju f’Malta qabel ħriġthom jien.

Kien hemm li skoprejt il-mużika ta’ Ray Buttigieg. Staqsejt dwaru imma donnu ħadd ma kien jaf sew min hu. Qisu d-diski tiegħu kienu tfaċċaw f’Xandir Malta fi żmien meta kien hemm xi ħadd ieħor li ma kienx għadu hemm. Forsi kienu Victor Aquilina jew Noel Mallia li kienu għadhom kemm spiċċaw mix-xena tax-xandir nazzjonali ftit xhur biss qabel bdejt jien. Sinċertament ma nafx u qatt ma staqsejthom. Effettivament ħadd ma kien jaf jgħidli xejn dwar Ray Buttigieg fl-istudios ta’ Gwardamangia. Biż-żmien b’xi mod sirt naf li Buttigieg kien Għawdxi mil-Qala li telaq lejn New York għall-ħabta ta’ nofs is-snin 70. Hemm hekk beda jlaqqa’ l-kitbiet poetiċi tiegħu ma’ ħsejjes elettroniċi fuq bażi regolari u eventwalment ħareg ħafna diski li kienu ppubblikati fuq vinyl fl-Amerika.

Ftit qatt sibt min jaf bih. Uħud mill-ħbieb tagħna tal-għaqda Electronic Music Malta qishom bil-kemm kienu jafu bih meta tkellimt dwaru f’konferenza tagħhom xi ftit taż-żmien ilu. Hu x’inhu Ray Buttigieg offrieli xokk elettroniku ieħor. Aktarx l-aktar wieħed kbir. Mhux biss għax irnexxielu jkun tant prolifiku matul il-karriera tiegħu u anqas għax aktarx li kien l-aktar Malti li mess mill-aktar kmieni mal-mużika elettronika. L-akbar xokk naħseb li kien, u sa ċertu punt għadu, kif kważi ħadd ma jaf bih f’Malta.