Blog

Fis-snin kollha li għamilt naħdem ma’ Xandir Malta, l-aktar programm li kellna fuq ir-radju li għadhom isemmuli n-nies kien dak li konna nippreżentaw jien u Ray Bajada bl-isem ta’ Kważi Kull Filgħaxija. Kien hemm diversi programmi oħra li kienu anke aktar għal qalbi minn dan sakemm domt naħdem fuq dak l-istazzjoni, imma n-nies bħal donnhom dan baqgħu jiftakru u mhux dokumentarji dwar mużiċisti kbar jew xi wieħed mill-ħafna radjudrammi li pproduċejt. Ray u jien għamilna perjodu nippreżentaw anke programm ta’ kuljum mill-4pm sas-6pm (f’dak li jissejjaħ drivetime) fejn allura żgur li kellna aktar semmiegħa minn dan ta’ filgħaxija. Hu x’inhu, dan ta’ Kważi Kull Filgħaxija kien tassew xi ħaġa differenti u speċjali.

L-idea li Ray u jien nibdew naħdmu flimkien kienet ta’ Charles Flores, li dak iż-żmien kien il-kap tat-taqsima tal-programmi tar-radju ma’ Xandir Malta. Ray kien diġà pprova xi ħaġa simili s-Sibtijiet filgħodu ma’ Eric Montfort imma ma damux wisq għaddejin biha dik. Għall-ewwel ftit ġimgħat kellna ukoll lil John Bundy magħna, imma anke dan ma damx wisq qabel mar jippreżenta programmi oħra waħdu fuq ir-radju f’ħinijiet oħra. Eventwalment konna ningħataw nies ġodda biex jitħarrġu magħna, bħal ma’ kien il-każ ta’ Joe Tanti u Caroline Rossitto. Mill-ġdid dawn kien jkunu biss perjodi qosra ta’ ftit ġimgħat jew xi 3 xhur l-aktar.

Kważi Kull Filgħaxija kien xi ħaġa differenti għax kien l-ewwel darba li fuq l-istazzjon nazzjonali tar-radju Malti kellek l-istess preżentaturi (kwazi) kull filgħaxija, b’mod simili kif kien diġà jiġri matul is-siegħat ta’ filgħodu u wara nofsinnhar. Filgħaxija stajna nkunu ħafna aktar liberali bl-għażla tal-mużika. Prattikament konna ndoqqu li rridu. Ħafna tracks minn albums magħrufa u ġodda. Singles li forsi ma kienux daqs tant popolari mas-semmiegħa tal-massa matul il-ġurnata. U konna nitkellmu b’mod każwali ħafna bejnietna, qisu konverżazzjoni bejn żewġt iħbieb, dwar dak li jkun għaddej. Din aktarx li kienet l-aktar ħaġa ġdida fuq ir-radju f’Malta, dak iż-żmien, anke għax il-biċċa l-kbira tal-preżentaturi l-oħra kienu jew jaħdmu bi script kważi formali, inkella jgħidu biss l-ismijiet tad-diski, x’ħin kien, jaqraw it-tbassir tat-temp, u jgħidu xi ċajta ‘l hawn u ‘l hinn, bejn bulettin tal-aħbarijiet u ieħor, u waqfiet għar-reklami regolari. Filgħaxija bil-kemm kien ikun hemm rekalmi dak iż-żmien, u l-aħbarijiet kienu jieqfu wara 7pm sa tard meta kienu jixxandru l-aħbarjiet tal-aħħar, fl-10:00pm jekk mhux sejjer żball.

Xi drabi kien ikollna ukoll xi mistieden li mhux dejjem kien ikun xi ħadd magħruf. Bosta drabi kienu jkunu ħbieb personali tiegħi jew ta’ Ray, bħal per eżempju meta kont nistieden lil Claudette Pace (illum Claudette Buttigieg, membru tal-parlament) jew Robert Micallef (forsi llum magħruf aktar bħala kandidat għall-elezzjonijet tal-parlament ewropew), fost ħafna oħrajn. Naħseb anke Immanuel Mifsud kien mistieden tagħna xi darba meta kien għadu kemm beda jippubblika l-kitbiet tiegħu hu stess; jekk le allura nitolbu jikkoreġini. Konna nitkellmu dwar suġġetti kontroversjali, bħal per eżempju għalfejn m’għandux ikun hemm nuqqas ta’ tagħrif dwar il-kontraċettivi fil-kuntest tal-pandemija tal-AIDS, għaliex hemm stmerrija minn tant nies għat-tattoos, jew inkella l-kaċċa bħala delizzju li m’hemmx wisq post għalih f’Malta, u anke l-bżonn tad-dikriminalizazzjoni ta’ ċertu klassi ta’ sustanżi li jissejħu droġi. Kollox b’nofs tbissima u xi drabi naqbdu suġġetti bla sens jew f’mod ċar li qed niċċajtaw. Kienet biċċa xogħol delikata għax ftit li xejn konna nisimgħu diskorsi hekk fuq il-mezzi tax-xandir f’dak iż-żmien, anke jekk kultant konna niftħu l-linji tat-telefon. Dan xi snin qabel ma saru popolari il-phone-ins fejn kulħadd jgħid tiegħu u aktar tisma’ qrid u “prosit tal-programm” minn kull ħaġ’oħra.

Tajjeb ngħid żewġ affarjiet importanti hawn, speċjalment għal min m’għex f’dawk is-snin jew ma jiftakarhomx. U dawn żewġ punt tassew straordinarji mill-perspettiva ta’ kif jiffunzjona r-radju f’Malta llum. L-ewwel ħaġa hija li Radju Malta 2 kien l-unika stazzjon tar-radju Malti fuq l-FM matul is-snin 80. L-unika stazzjon Malti ieħor kien Radju Malta 1 li kien ixandar biss fuq il-MW u fuq il-cable radio li sa ftit tas-snin qabel kien l-istazzjon tar-Rediffusion. U t-tieni ħaġa hija li dawn iż-żewġ stazzjonijiet tar-radju kienu jieqfu jxandru fil-11pm u ma jerġgħux jiftħu qabel is-6am tal-għada filgħodu.

Jekk għandek anqas minn 40 sena, naħseb li tajjeb terġa taqra dan l-aħħar paragrafu biex tifhem sew kemm kienu differenti l-affarijiet fid-dinja tar-radju f’Malta dak iż-żmien. Mhux qed ngħid li ma kellnix kompetizzjoni. Min kien iħobb il-mużika u radju b’laqta intelliġenti aktarx li kien jagħżel li jisma’ xi wieħed mill-istazzjonijiet tar-RAI, u wara jkompli jisma’ RAI Stereo Notte, li kien ikompli għaddej il-lejl kollu. Inkella, jagħmel kif kont nagħmel jien fil-ġranet li ma kontx inkun qed inxandar u jisma’ Radio Luxembourg fuq il-MW, jekk mhux il-BBC World Service fuq ix-shortwave.

Waqt il-programm ta’ Kważi Kull Filgħaxija miegħi u ma’ Ray Bajada kont tisma’ ħafna mużika tajba, li ħafna drabi ma kienetx tindaqq matul il-ġurnata, anke jekk ħafna minnha kienet mill-klassifiċi tad-diski Amerikani, Ingliżi, jew Taljani. Modestament nemmen li konna nissodisfaw il-ġosti mużikali ta’ ħafna nies, speċjalment studenti li kienu jisimgħu r-radju waqt l-istudji ta’ filgħaxija, b’ammont kbir ta’ diski minn kantanti u grupp popolari li ma kienux jisimgħu f’ħinijiet oħra fuq ir-radju. Qed nirreferi l-aktar għat-tracks mill-albums u mhux biss is-singles ta’ Prince, Bruce Springsteen, Tina Turner, Sting, David Bowie, Queen, U2, Simple Minds, Vasco Rossi, Mattia Bazaar, Eduardo Bennato, Franco Battiato, u tant oħrajn. Drabi oħra kienu jkunu esponenti ġodda fix-xena bħal Tracy Chapman, Enya, Swing Out Sister, Gianna Nannini, u fuq kollox Tanita Tikaram b’Twist in My Sobriety.

L-ewwel professjoni tiegħi kienet dik ta’ xandar. Bdejt t’età żgħira. Kien għad għandi biss 16-il sena meta ersaqt lejn il-mezzi tax-xandir b’intenzjoni ta’ xogħol. Bħal ħafna tal-età tiegħi, wara li spiċċajt mis-sekondarja kont dħalt student f’dak li llum huwa l-Junior College; dak iż-żmien kien jissejjaħ il-Liceo l-Ġdid u ma kienx parti mill-Università ta’ Malta. Kien żmien l-iskema student-ħaddiem li permezz tagħha aħna l-istudenti konna ukoll nagħmlu perjodu mis-sena naħdmu f’xi dipartiment tal-gvern jew azzjenda parastatali. Sa ċertu punt kellek anke l-opporunità tindika l-preferenza tiegħek għal fejn tkun tixtieq tmur taħdem. Mal-istudju tal-Malti, Ingliż, u Filosofija, jien kont tlabt li mmur naħdem fit-TeleMalta, li dak iż-żmien kienet il-korporazzjoni parastatali tal-kommunikazzjoni u li taħtha kien jaqa’ Xandir Malta, it-taqsima tax-xandir pubbliku jew, aktar preċiżament, dak statali.

Għalkemm irnexxieli nidħol naħdem mat-TeleMalta fis-sajf tal-1984, kien aktar permezz ta’ xi xogħol li kont bdejt nagħmel apparti mal-Media Education Centre (it-Taqsima tax-Xandir Edukattiv fi ħdan id-Dipartiment tal-Edukazzjoni) li wasslet biex nibda nxandar fuq bażi regolari. Il-kollegi fit-Taqsima tax-Xandir Edukattiv ta’ dak iż-żmien kienu kollha tassew ġenerużi miegħi u b’xi mod jew ieħor kont nieħu sehem f’diversi programmi tagħhom. Joyce Guillaumier, Pauline Miceli, Sonny Aquilina, u John Scerri kienu jinvolvuni regolarment fil-produzzjonijiet tagħhom għar-radju. Charles Xuereb kien ressaqni ukoll lejn Żep Camilleri u b’hekk bdejt nagħmel xi xogħol fuq it-television ukoll.

Ma’ Żep Camilleri mill-ewwel mort tajjeb. Kien hu li ddeċieda li jien se nibda nuża l-isem Toni Sant, u mhux Tony jew Anthony, fuq il-mezzi tax-xandir. Bis-saħħa tiegħu, għall-ewwel darba f’ħajti sibt identità pubblika li kont komdu biha. Kien b’hekk li l-isem Toni Sant beda jidher regolarment fil-credits tal-programmi tal-Media Education Centre f’dawk is-snin.

Ftit jafu però, anke għax rari tkellimt dwar hekk, li l-ewwel programm veru u propju li pproduċejt u ppreżentajt waħdi kien dokumentarju dwar George Gershwin f’egħluq il-50 sena minn mewtu fil-11 ta’ Lulju tal-1987. Kien Charles Arrigo li qabbadni biex nagħmel dan il-programm. Għalkemm kont ili aktar minn sentejn involut fix-xandir regolarment bħala student-ħaddiem, nammetti li ħassejtni naqra prużuntuż meta aċċettajt li nagħmel dan il-programm dwar Gershwin.

Id-dar kelli xi żewġ kotba li fihom kien hemm tagħrif dwar George Gershwin. Wieħed kien ġabra ta’ kliem għal kanzunetti miktuba minn Ira Gershwin, li kont xtrajt bi prezz imraħħas sew mingħand il-Merlin ta’ Blata l-Bajda, u l-ieħor kien ktieb qadim dwar it-Tin Pan Alley, fejn l-aħwa Gershwin kitbu ħafna kanzunetti fis-snin immedjatament wara l-Ewwel Gwerra Dinijija. Sibt xi ħaġa ukoll fil-librerija tal-Liceo l-Ġdid, imma mhux wisq. Għalhekk, fuq suġġeriment ta’ Charles Arrigo, ċempilt lill-kompożitur Charles Camilleri biex nitolbu jiġi jitkellem dwar Gershwin waqt dan il-programm speċjali għar-radju. Camilleri skanta kif tfajjel tal-età tiegħi kien interessat f’Gershwin u b’ċertu reżistenza, anke għax kien ċar li kont prinċipjant b’ħalb ommi fi snieni, aċċetta li jitkellem f’dan l-ewwel programm għar-radju li kont qed nipproduċi u nippreżenta jien.

Ikolli nammetti li għalkemm diġà kont rabbejt ftit kunfidenza fl-istudios ta’ Radju Malta u Television Malta xorta kont eċitat għall-mewt b’din l-ewwel produzzjoni li kont qed nagħmel waħdi, jew aħjar mingħajr l-għajnuna diretta ta’ nies b’aktar esperjenza minni fil-qasam tax-xandir. Charles Camilleri kien jaf sew dwar Gershwin u l-mużika tas-seklu għoxrin imma l-produzzjoni għax-xandir kienet xi ħaġa li fiha ftit li xejn kien jifhem. Kienet l-unika darba li kkollaborajna flimkien.

Gershwin baqa f’qalbi dejjem wara dan il-50 anniversarju mill-mewt tiegħu fl-età ta’ 38 sena. Meta ftakart li Mozart miet ta’ 35 sena, ma’ Gershwin qabbiltu. L-istess Bob Marley u Phil Lynott li kellhom it-tnejn 36 sena meta mietu. Anke l-famuż 27 Club, li b’mod misterjuż tal-kumbinazzjonijiet jiġbor fih dawk il-kantanti u mużiċist li mietu ta’ 27 sena (Jimi Hendrix, Jim Morrison, Janis Joplin, Brian Jones, Robert Johnson, Kurt Cobain, Amy Winehouse, u tant oħrajn) ifakkarni f’Gershwin, avolja m’għandux għalfejn. L-apprezzament għall-mużika ta’ Gershwin ma waqax kompletament mis-sema għalija. Aktarx li dan jorbot xi ftit jew wisq ma’ dak li għedt dwar il-jazz fl-għaxar u l-ħdax-il parti ta’ din is-sensiela.

U allura biex norbot propju aktar mal-aspett tal-jazz, għażilt din il-verżjoni relattivament riċenti ta’ Rhapsody in Blue ta’ George Gershwin b’Herbie Hancock fuq il-pjanu mal-Orkestra Filarmonika ta’ Los Angeles taħt id-direzzjoni ta’ Gustavo Dudamel.

https://www.youtube.com/watch?v=AleMCUqmsBs

Ftit tas-snin ilu Ian Schranz xtara bar li għandu rabta m’aspett mill-ġrajjiet li qed nirrakkonta hawn. Hemm min jaf lil Ian bħala d-drummer tal-Beangrowers jew bħala kant-awtur mal-Bark Bark Disco. Jien hekk nafu. Allura skantajt xi ftit meta fetaħ il-Hole in the Wall mill-ġdid bħala bar fil-kantuniera fejn Triq il-Kbira tiltaqa’ ma’ Triq San Pawl, tas-Sliema. Ma nafx eżatt kif inhu issa dan il-bar għax għadni qatt m’erġjat mort hemm minn meta ħadu f’idejh Schranz. Minn xi ritratti li rajt fuq Facebook jidher li kif inhu issa hemm it-tendenza li jiġbed tip ta’ klijenti li aktarx li huma differenti sew minn dawk li kienu jmorru f’dan il-bar qabel. Qed ngħid hekk għax dan il-bar, li oriġinarjament kien ilu għaddej sa minn qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, huwa post li jien għaddejt ħafna ħin fih meta kont għadni teenager, b’mod speċjali fis-sajf tal-1981.

Biex ħadd ma jitħawwad tajjeb ngħid li dan il-Hole in the Wall mhux il-bar li kellhom il-ġenituri tiegħi, fejn trabbejt sa ma kelli 10 snin. Il-Hole in the Wall għamilt referenza għalih fil-11-il parti ta’ din is-sensiela. Bar li fih kien hemm ukoll jukebox, naturalment. Dan il-bar ma kontx immur fih biex nixrob jew niltaqa’ mal-ħbieb, imma għax kont inħossni komdu hemm ngħid kelma ma’ Freddie, li kien ħa l-inkarigu ta’ barman u propjetarju mingħand missieru xi snin qabel. Missieru kellu ukoll restaurant imdaqqas bieb ma’ bieb li madwar l-istess żmien kien għadda f’idejn, Charlie Bartolo, li jiġi ħu dan Freddie.

It-tifkiriet tiegħi tal-Hole in the Wall marbutin speċifikament mas-sajf tal-1981 meta kelli l-ewwel opportunità f’ħajti naqla xi ħaġa tal-flus. Ma kienx impjieg propja, anke għax kont għadni taħt l-età. Kont aktar immur nati daqqa t’id lil Freddie f’ċertu ħinijiet fuq bażi regolari, niekol xi ħaġa ħafifa hemm, u ningħata xi ħaġa tal-pocket money. Kont niġbor u naħsel it-tazzi, insajjar xi burgers sempliċi għall-klijenti, u ngħid aktar minn kemtejn man-nies fil-bar, jew anke ma’ Freddie fil-waqtiet rari ma kienx ikun hemm wisq nies.

Apparti dan kollu, l-aktar ħaġa li niżlet tajjeb miegħi kienet meta Freddie qalli biex nieħu ħsieb l-għażla tad-diski fil-jukebox. Dan kien ifisser żewġ affarijiet. L-ewwel ħaġa kienet li mmur fil-ħanut ta’ Anthony D’Amato li dak iż-żmien kien hemm fi Triq Bisazza, ħames minuti bogħod mill-bar. Bħala t-tieni ħaġa kelli nara li l-jukebox ma tagħmel qatt aktar minn 10 minuti mhux qed iddoqq, biex b’hekk inħajjru lin-nies iwaddbu l-flus fiha biex idoqqu diska huma stess għax jintebħu biha qed iddoqq. “Doqq diski li taħseb li jħajjru lin-nies immoru jfittxu l-għażla tagħhom fil-jukebox,” kien qalli Freddie. Ma nafx eżatt jekk kontx inrexxieli nagħmel din it-tieni ħaġa b’mod sodisfaċenti, imma naf li f’dak li kienet l-ewwel responsabbilità, jiġifieri li nixtri diski ġodda, inħoss li kont neċċella b’mod faċli.

Nemmen li dan kollu, flimkien ma’ xi esperjenzi oħra li jissemmew f’din is-sensiela – inkluż dik fit-12-il parti – wassluni biex nibda nterraq bil-mod lejn karriera fil-qasam tax-xandir. Fis-sajf tal-1981 kien hemm għażla tassew varjata ta’ stili mużikali anke fil-klassifika tad-diski fir-Renju Unit, li f’dawk iż-żmien kienet indubbjament tiddomina fuq l-għażla ta’ diski li jidħlu f’kull jukebox f’Malta, avolja konna għandna friski mill-hekk imsejjaħ ħelsien tal-1979.

Fost id-diski li niftakar minn dak is-sajf kien hemm: Woman u Imagine ta’ John Lennon (li kien għadu kif inqatel ftit tax-xhur qabel) u l-verżjoni ta’ Jealous Guy tiegħu mir-Roxy Music, Ghost Town ta’ The Specials, Tainted Love fil-verżjoni tas-Soft Cell, Aneka b’Japanese Boy, u xi diski ta’ Shakin’ Stevens li kien għaddej b’vena popolari nostalġika għas-snin 50 f’dak iż-żmien.

Din in-nostalġija għas-snin 50, xi ħaġa li rrepetiet ruħa regolarment qisu kull għaxar snin b’veni nostalġiċi għas-snin 60, 70, 80, 90, eċċ fl-aħħar erbgħin sena, kienet ilha ħafna tinħema fil-memorja kollettiva permeżż ta’, fost oħrajn, is-sensiela televiżiva Happy Days bil-famuż teddyboy Fonzie u s-sigla ta’ Rock Around the Clock minn Bill Hayley. Modi oħra kif kienet titkattar din il-ħeġġa biex niftakru mużika ta’ żminijiet oħra kienu jinkludu s-sensiela tal-grupp kważi-parodija Sha Na Na (li ironikament anke dehru f’Woodstock għax kienu ħbieb ta’ Jimi Hendrix) fuq TVM, apparti il-film tal-musical Grease u revival tad-doo-wop u r-rockabilly b’mod prominenti minn gruppi “ġodda” b’ismjiet bħal Matchbox, Showaddywaddy, Darts, u Stray Cats. Aktarx li dan kien il-fenomenu li wassalni nfittex is-surf rock f’dak iż-żmien bil-mod li spjegajt diġà fil-post numru 12. Mal-qalba tat-80ijiet in-nostalġiji tal-50ijijet diġà kienu bdew imajnaw għal dwak tas-snin 60.

Ma komplejtx immur il-Hole in the Wall wara dak is-sajf għax bejn l-iskola u interessi oħra sibt sostituti totali għas-sodisfazzjonijiet li kont nieħu minn dak il-bar. Aktar tard il-Hole in the Wall għamel xi snin magħluq kompletament. Meta sirt naf li reġa’ nfetah minn Ian Schranz kważi xtaqt immur nittawwal ħa nara kif inhu issa, iżda bejn kif ġew l-affarjiet u bejn b’għażla ippreferejt li nibda niftkru kif kien f’dak is-sajf tal-1981.